Bilezik işçiliği iki yöntemle hesaplanır: gram başına sabit TL eklemek ya da satış milyemini metal milyeminin üzerine çıkarmak. İlkinde 20 gramlık bileziğe örneğin gram başı 150 ₺ işçilik yazılır; ikincisinde 916 milyemlik bilezik 936 gibi bir satış milyeminden fiyatlanır. İki yöntem aynı bilezikte farklı fiyat üretebilir.
Önce Taban: Has Karşılığı
Hangi yöntemi kullanırsanız kullanın hesap aynı tabandan başlar: bileziğin has karşılığı. Formül, has = gram × milyem ÷ 1000; milyem kavramına yabancıysanız önce milyem dersine bakın. Bu dersteki bütün örneklerde 20 gramlık 22 ayar (916 milyem) bir bilezik ve 4.000 ₺ has altın gram fiyatı kullanacağız — rakamlar örnektir, güncel fiyat tezgahtaki ekrandan izlenir.
- Has karşılık: 20 × 916 ÷ 1000 = 18,32 gram
- Malzeme değeri: 18,32 × 4.000 = 73.280 ₺
73.280 ₺, bileziğin işçiliksiz çıplak metal değeridir. Hiçbir satış fiyatı bu tabanın altına inemez; inen fiyat, metali zararına satmak demektir. İşçilik bu rakamın üzerine iki yoldan biriyle eklenir ve iki yöntemin farkını bilmek, hem toptancı faturasını okumayı hem vitrin fiyatını savunmayı kolaylaştırır.
Yöntem 1: Gram Başına TL İşçilik
En yalın yöntemdir: bileziğin her gramına sabit bir işçilik tutarı yazılır. Gram başına 150 ₺ işçilik belirlediğinizi varsayalım (rakam örnektir):
- İşçilik toplamı: 20 g × 150 ₺ = 3.000 ₺
- Satış fiyatı: 73.280 + 3.000 = 76.280 ₺
Avantajı şeffaflıktır; müşteriye "gramına 150 ₺ işçilik alıyorum" demek kolaydır. Zayıf yanı, has fiyatı yükseldiğinde işçiliğin yerinde saymasıdır: altın %20 değerlense de 3.000 ₺'lik işçilik 3.000 ₺ kalır ve toplam fiyat içindeki payı erir.
Yöntem 2: Satış Milyemi (Milyem Üstü Ekleme)
Bu yöntemde işçilik, metal milyeminin üzerine milyem olarak eklenir. 22 ayarın 916 milyemine 20 milyem işçilik koyduğunuzu düşünün; satış milyemi 936 olur. Formül: satış fiyatı = has gram fiyatı × (milyem + işçilik milyemi) ÷ 1000 × gram.
- Satış milyemi: 916 + 20 = 936
- Satış fiyatı: 4.000 × 936 ÷ 1000 × 20 = 74.880 ₺
- İşçilik payı: 74.880 − 73.280 = 1.600 ₺
Burada işçilik has fiyatına endekslidir: has 4.000 ₺'den 5.000 ₺'ye çıkarsa aynı 20 milyem, 5.000 × 20 ÷ 1000 × 20 = 2.000 ₺ işçilik üretir. Toptancı ve atölye zincirinin ağırlıkla bu dili konuşmasının nedeni budur — milyem, fiyat seviyesinden bağımsız bir oran anlaşmasıdır.
İki Yöntem Yan Yana
| Kıstas | Gram başına TL | Satış milyemi |
|---|---|---|
| Hesap şekli | Has değeri + (gram × TL işçilik) | Has gram fiyatı × satış milyemi ÷ 1000 × gram |
| Örnek sonuç (20 g, has 4.000 ₺) | 76.280 ₺ (150 ₺/g ile) | 74.880 ₺ (936 milyem ile) |
| Has fiyatı yükselince | İşçilik sabit kalır, payı erir | İşçilik tutarı otomatik büyür |
| Müşteriye anlatımı | Kolay: "gramına X ₺ işçilik" | Açıklama ister: milyem kavramı gerekir |
| Yaygın kullanım | Perakende tezgah | Atölye-toptancı zinciri ve kurumsal alımlar |
Örnekteki iki sonucun farklı çıkması yöntemlerden birinin yanlış olduğunu göstermez; 150 ₺/g ile 20 milyem aynı orana denk gelmiyor, o kadar. Tersinden bakarsanız köprüyü kurabilirsiniz: 150 ₺/g işçilik, 4.000 ₺ has fiyatında 150 ÷ 4.000 × 1000 = 37,5 milyeme denk gelir. Bu çeviriyi bilen çalışan, toptancının milyem teklifini tezgah diline saniyeler içinde çevirir.
Model İşçiliği Farkı
İşçilik oranı modelle birlikte değişir. Bilezik çeşitleri dersinde tanıttığımız modellerden elde örülen Trabzon (hasır) bileziği, seri üretilebilen burmaya göre çok daha fazla usta saati taşır; aynı gramajda hasırın işçilik milyemi burmanın birkaç katı olabilir. Ajda gibi yüzey işlemeli modeller arada bir yerde durur. Bu yüzden vitrine fiyat yazarken tek bir işçilik oranıyla bütün modelleri kapsamaya çalışmak ya hasırda zarar ettirir ya burmayı pahalıya düşürür; model bazlı işçilik tanımı şarttır.
Rakamla somutlaştıralım — rakamlar örnektir. Aynı 20 gramlık bilezik burma modelinde 20 milyem işçilikle 74.880 ₺'ye satılırken, hasır modelinde işçilik milyemi 60 olabilir: 4.000 × (916 + 60) ÷ 1000 × 20 = 78.080 ₺. İki bilezik de aynı ayar ve gramajdadır; aradaki 3.200 ₺ tamamen örgü emeğinin bedelidir.
İşçilik Zinciri: Kim Ne Ekler?
Tezgahta söylediğiniz işçilik, tek kalemde sizin eklediğiniz bir pay değildir; zincir boyunca birikir. Atölye bileziği üretirken ham işçiliğini koyar, toptancı üzerine dağıtım payını ekler, perakendeci de kendi kâr payını bindirir. Zincirin her halkası ağırlıkla milyem diliyle konuşur; perakende tezgah ise müşteriye çoğu zaman gram başına TL diliyle anlatır. İki dili birbirine çevirebilen çalışan, hem toptancıyla pazarlıkta hem müşteri karşısında hesap üstünlüğünü elinde tutar.
- Atölye: üretim işçiliğini milyem olarak fiyata işler (model ne kadar emek istiyorsa o kadar).
- Toptancı: kendi payını milyem üstüne ekleyerek perakendeciye satar.
- Perakendeci: alış milyeminin üzerine kâr payını koyar; vitrinde gram başına TL ya da toplam fiyat olarak gösterir.
Tezgah İçin Adım Adım Hesap
- Bileziği tartın, damgadan milyemini doğrulayın (22 ayar → 916).
- Güncel has gram fiyatını ekrandan okuyun.
- Has karşılığını hesaplayın: gram × milyem ÷ 1000 × has fiyatı.
- Modelin işçilik tanımını uygulayın: gram başına TL ya da işçilik milyemi.
- Sonucu müşteriye kalem kalem söyleyin: metal değeri + işçilik = satış fiyatı.
Hesabın girdisi olan has fiyat gün içinde sürekli oynar; referans fiyatın kaynağı da önemlidir — Türkiye'de kıymetli madenlerin organize piyasası Borsa İstanbul bünyesinde işler. Tezgahta bu fiyatı canlı gösteren bir ekran, işçilik hesabının yarısını hazır eder; Altın365 gibi bir pano çözümü fiyat tarafında bu süreci tamamlar.
İşçilikte Pazarlık Payı Nerede Durur?
Müşteri pazarlığı neredeyse her satışta gelir ve doğru cevap işçilik kaleminde saklıdır. Metal değeri pazarlığa kapalıdır: 18,32 gram has, günün fiyatında neyse odur; oradan verilen her indirim doğrudan zarardır. Pazarlık ancak işçilik payında yapılabilir. Örneğimizdeki 936 milyemlik satışta işçilik 1.600 ₺ idi; satıcının inebileceği taban, kendi alış maliyetindeki işçilik artı makul kâr eşiğidir. Bu ayrımı bilen çalışan "ne kadar inersin?" sorusuna rakamla değil çerçeveyle cevap verir: "Altının değeri pazarlık konusu değil; işçilikte şu kadar hareket alanım var." Hesap disiplini, pazarlığı duygudan matematiğe çeker.
Sık Yapılan Hesap Hataları
- İşçiliği brüt grama değil has grama uygulamak (ya da tersi) — hangi yöntemi seçtiyseniz tutarlı kalın; örneklerimizde gram başına TL brüt grama, milyem eklemesi satış milyemine uygulandı.
- Milyem eklemesini yüzde sanmak: 20 milyem binde 20'dir, yüzde 20 değil.
- Sabah fiyatıyla akşam satmak: has fiyatı değiştiyse hesap da değişmiştir; fiyatı satış anındaki ekran değeriyle kurun.
- Model farkını yok saymak: hasıra burma işçiliği yazmak en sık kâr kaçağıdır.
Bu dersle bileziğin hem modelini hem fiyat matematiğini kapsamış oldunuz; iki yöntemi de hesaplayabilen ve birbirine çevirebilen çalışan, tezgahın en kritik becerilerinden birine sahiptir. Ürünler modülünün diğer derslerine kuyumcu eğitimi kategorisinden devam edebilirsiniz.
