Hurda altın alımı altı adımlık bir süreçtir: görsel kontrol, damga okuma, mihenk veya asit testi, tartım, has hesabı ve teklif. Ödenecek tutar şu formülle bulunur: net gram × milyem ÷ 1000 × has alış fiyatı. Taş, lehim ve kaplama gibi altın olmayan kısımlar için brüt ağırlıktan fire düşülür.
Tezgâha bir poşet dolusu karışık takı bırakan müşteri, kuyumcunun en sık yaşadığı ve en çok hata yapılan sahnelerden biridir. Satışta yanlış fiyat bir sonraki üründe telafi edilebilir; hurdada yanlış alım ise doğrudan kasadan çıkan paradır. Bu derste süreci adım adım kuracak, fireyi hesaba katmayı ve örnek bir alım hesabını uygulamalı göreceğiz.
Hurda Altın Alım Süreci: 6 Adım
- Görsel kontrol: Parçaları tek tek elden geçirin. Renk tonu, ağırlık hissi, kaplama dökülmesi, mıknatısa tepki gibi kaba işaretlere bakın; kırık, içi boş veya dolgulu parçaları ayırın.
- Damga okuma: Lupla ayar damgasını bulun (916, 750, 585, 333). Damga başlangıç varsayımıdır, hüküm değildir.
- Mihenk / test: Parçayı mihenk taşına sürtüp ayar asidiyle damgayı doğrulayın. Şüpheli veya yüksek tutarlı parçalarda XRF ölçümüne başvurun; test yöntemlerini serinin ilerleyen saflık testi dersinde ayrıntılı işleyeceğiz.
- Tartım: Her ayar grubunu ayrı ayrı hassas terazide tartın. Farklı ayarları tek kefeye koyup toplam gramla konuşmak, hurdadaki en pahalı hatadır.
- Has hesabı: Fire düşülmüş net gramı milyemle çarpıp 1000'e bölün; has altın hesaplama dersindeki formül burada birebir çalışır.
- Teklif: Toplam has karşılığı, has alış fiyatınızla çarpın ve müşteriye kalemleri açıklayarak teklif verin.
Altıncı adımdaki "açıklayarak" kelimesi süreç kadar önemlidir. Fireyi ve ayar farkını müşterinin gözü önünde, kalem kalem göstererek hesaplayan kuyumcu hem pazarlığı kısaltır hem güven kazanır; kapalı hesap yapan kuyumcu ise teklifi ne kadar adil olursa olsun şüphe bırakır.
Fire: Taş, Lehim ve Kaplama Düşümü
Fire, brüt ağırlığın altın olmayan veya düşük ayarlı kısmının hesaptan düşülmesidir. Kuyumcu hurdayı eritildiğinde elde edeceği saf altın üzerinden öder; teraziye çıkan her gram altın değildir. Başlıca fire kaynakları şunlardır:
- Taş ve mine: Pırlanta, zirkon, renkli taş ve mine dolgular tahmini ağırlıklarıyla düşülür; sökülebilen taşlar sökülüp ayrı değerlendirilir.
- Lehim: Zincir uçları, klips ve tamir görmüş bölgelerdeki lehim çoğu zaman ana parçadan düşük ayarlıdır; yoğun lehimli parçalarda yüzde birkaçlık düşüm uygulanır.
- Kaplama ve dolgu: Altın kaplama gümüş ya da baz metal parçalar hurda altın değildir; içi dolgulu (boş görünümlü ama macunlu) bileziklerde dolgu ağırlığı düşülür.
- Yay, vida, mekanizma: Kilit yayları ve çelik aksamlar altın değildir, ya sökülür ya tahmini düşülür.
Fire oranı standart değildir; parçaya göre göz kararı ve tecrübeyle belirlenir. İlke şudur: emin olamadığınız ağırlığı müşteri lehine değil, ihtiyat lehine yorumlayın ve bunu açıkça söyleyin. Müşteri taş ağırlığına itiraz ediyorsa taşı sökmeyi teklif etmek en temiz çözümdür.
Fire ile makası da karıştırmayın: fire ağırlıktan yapılan fiziksel bir düşümdür, makas ise fiyattan alınan ticari paydır. Aynı parçada ikisi birden uygulanır ve müşteriye ayrı ayrı anlatılmalıdır; "taşını düştüm, sonra alış fiyatından hesapladım" cümlesi iki kavramı tek seferde yerine oturtur.
Örnek Alım Hesabı
Üç parçalık bir hurda geldiğini varsayalım. Has alış fiyatımız 3.950 ₺ olsun — tüm rakamlar örnektir. Alış fiyatının güncel satış fiyatının altında olmasının nedeni makastır; alış-satış farkının mantığını makas dersinde işlemiştik.
| Parça | Brüt Gram | Fire | Net Gram | Milyem | Has (g) |
|---|---|---|---|---|---|
| 22 ayar burma bilezik | 18,00 | — | 18,00 | 916 | 16,49 |
| 14 ayar taşlı yüzük | 6,00 | 0,80 g taş | 5,20 | 585 | 3,04 |
| 18 ayar kolye | 7,50 | %2 lehim (0,15 g) | 7,35 | 750 | 5,51 |
| Toplam | 31,50 | — | 30,55 | — | 25,04 |
Tabloyu satır satır okuyalım. Bilezikte damga 916, testle doğrulandı, taş ve lehim yok; brüt gram doğrudan net gramdır ve 18,00 × 916 ÷ 1000 = 16,49 gram has çıkar. Yüzükte 0,80 gramlık taş düşülür, kalan 5,20 gram 585 milyemle çarpılır: 3,04 gram. Kolyede yoğun lehim için yüzde 2 düşüm uygulanır, net 7,35 gramın 750 milyemle karşılığı 5,51 gramdır. Milyem-ayar çevrimini tazelemek isterseniz milyem dersi kısa bir tekrar sunar.
Toplam has karşılık 25,04 gram; teklif = 25,04 × 3.950 = 98.908 ₺, yuvarlak ifadeyle 98.900 ₺. Dikkat edin: müşterinin terazide gördüğü 31,50 gram ile ödemeye esas 25,04 gram has arasındaki fark, ayar ve fireden geliyor. Bu iki sayının arasındaki köprüyü tabloyla göstermek, pazarlığın yarısını baştan bitirir.
Has Alış Fiyatı Nereden Gelir?
Örnekteki 3.950 ₺, keyfî bir sayı değildir. Kuyumcunun aldığı hurda iki yoldan nakde döner: ya toptancıya/rafineriye has karşılığı üzerinden devredilir ya da eritilip yeniden ürüne dönüşür. Her iki yolda da devir fiyatı, tahtadaki has fiyatının biraz altındadır ve arada nakliye, ergitme, bekleme gibi maliyetler vardır. Has alış fiyatınızı belirlerken bu zinciri geriye doğru kurun: hurdayı kaça devredebiliyorsanız, alış teklifiniz onun altında kalmalıdır. Aradaki pay sizin hurda makasınızdır ve satış makasından bağımsız, kendi başına yönetilir.
Teklif Öncesi Kontrol Listesi
- Her parçanın damgası okundu ve en az bir parçada testle doğrulandı mı?
- Farklı ayarlar ayrı ayrı tartıldı mı, yoksa tek kefede mi toplandı?
- Taş, mine, yay ve dolgu için fire düşümü yapıldı ve müşteriye gösterildi mi?
- Has hesabı parça bazında yazılı yapıldı mı (akıldan toplu hesap yasak)?
- Kullanılan has alış fiyatı güncel mi, tahtayla tutarlı mı?
- Tutar kimlik tespiti eşiğini aşıyorsa kayıt ve belge düzeni hazır mı?
Altı sorudan birine "hayır" diyorsanız teklif vermeyi erteleyin. Hurda pazarlığında acele, neredeyse her zaman alıcının aleyhine işler; müşteri beklemeye itiraz ederse süreci açıklamak — "her parçayı ayrı test edip ayrı hesaplıyorum, beş dakika sürer" — çoğu zaman itirazı güvene çevirir.
Ziynet ve Tarihî Paralarda Hurda Hesabı
Çeyrek, yarım, tam ve Ata gibi Darphane standardı ziynetler hurda sayılmaz; gramajları sabit olduğundan tartım tartışması olmadan güncel ziynet alış fiyatıyla işlem görür. Reşat, Hamit gibi tarihî paralarda ise gramaj değişkendir ve koleksiyon değeri tartıya ek prim katar; bunları eritilecek hurda gibi has hesabıyla fiyatlamak hem müşteriye hem kendinize haksızlık olabilir, emin değilseniz numismatik değerlendirme önerin.
Alımda Kayıt ve Kimlik Yükümlülüğü
Kuyumculuk, suç gelirlerinin aklanmasının önlenmesi mevzuatında yükümlü meslek gruplarındandır. Hurda alımlarında belirli tutarın üzerindeki işlemler için kimlik tespiti ve kayıt gerekir; şüpheli işlem bildirimi yükümlülüğü de buna eşlik eder. Eşikler ve usuller güncellenebildiği için ayrıntıyı MASAK kaynaklarından izleyin ve uygulamayı mali müşavirinizle netleştirin. Ayrıca vergi mükellefi olmayan nihai tüketiciden alımlarda belge düzeni (gider pusulası) ayrı bir başlıktır; serinin mevzuat modülünde ele alınıyor.
Özetle hurda alımı; test edilmemiş damgaya, tek kefede tartılmış karışıma ve göz kararı söylenmiş yuvarlak rakama gelmez. Altı adımı sırayla uygulayın, fireyi açıkça gösterin, teklifi has karşılık üzerinden kurun. Formül tarafını pekiştirmek için has altın hesaplama dersini tekrar edin; serinin tamamı kuyumcu eğitimi kategorisinde sizi bekliyor.
